W ostatnich latach coraz częściej pojawia się pytanie, czy istnieje związek między boreliozą z Lyme a niektórymi objawami zaburzeń neurorozwojowych – przede wszystkim zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD) oraz AuDHD. W mediach społecznościowych i na stronach internetowych różnych organizacji pacjentów często natrafiamy na historie, w których wcześniej zdrowe dziecko lub osoba dorosła po ukąszeniu przez kleszcza stała się roztargniona i impulsywna, pogorszyły się jej wyniki w nauce, zmieniło się jej zachowanie lub pojawiła się nadwrażliwość sensoryczna przypominająca objawy autyzmu. Kwestia ta jest ważna nie tylko dla pacjentów i rodziców, ale także dla lekarzy, ponieważ trafna diagnoza ma fundamentalne znaczenie dla ustalenia przebiegu leczenia.
Jednak w oparciu o aktualny stan wiedzy naukowej należy od razu podkreślić, że nie ma dowodów sugerujących, iż borelioza z Lyme sama w sobie jest jedyną przyczyną ADHD lub autyzmu. Obecnie nie ma na to wystarczających dowodów ani w literaturze neurologicznej, ani w literaturze poświęconej psychiatrii dziecięcej. Jednocześnie coraz więcej danych potwierdza pogląd, że zakażenie bakterią Borrelia – szczególnie w przypadkach zajęcia układu nerwowego lub długotrwałego stanu zapalnego – może wywoływać objawy neurokognitywne i behawioralne, które pod pewnymi względami mogą przypominać te zaburzenia neurorozwojowe. Zatem borelioza – wraz z towarzyszącymi jej koinfekcjami, według niektórych źródeł – może przyczyniać się do rozwoju ADHD lub autyzmu albo może nasilać objawy.
To rozróżnienie jest niezwykle ważne. Nie chodzi o to, że borelioza „powoduje” autyzm, ale raczej o to, że u niektórych pacjentów może rozwinąć się dysfunkcja mózgu, która – patrząc z zewnątrz – może skutkować zespołem objawów przypominających ADHD lub autyzm, albo obie te choroby mogą współistnieć.
Społeczeństwo nadal ma tendencję do postrzegania boreliozy przede wszystkim jako choroby stawów, co wynika z faktu, że badania nad boreliozą opierają się głównie na danych i wiedzy pochodzących z Ameryki Północnej. Borrelia burgdorferi sensu stricto, czyli bakteria należąca do grupy (podrodzaju) B. b. sensu lato, która jest główną przyczyną zakażeń w USA, odpowiada za objawy ze strony układu mięśniowo-szkieletowego oraz, w mniejszym stopniu, za objawy dermatologiczne i kardiologiczne. Jednak w Europie występuje wyraźnie neurotropowy gatunek bakterii Borrelia, Borrelia garinii. Oznacza to, że te krętki są w stanie dotrzeć do ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, gdzie mogą wywoływać procesy zapalne. Do najbardziej znanych objawów powikłań neurologicznych boreliozy należą zapalenie opon mózgowych, porażenie nerwu twarzowego lub ból korzeniowy; mogą jednak wystąpić również znacznie łagodniejsze, mniej oczywiste objawy neurologiczne.
Liczne badania potwierdziły, że u pacjentów z boreliozą mogą również występować zaburzenia pamięci, trudności z koncentracją, spowolnienie przetwarzania informacji, zmęczenie psychiczne oraz zaburzenia funkcji wykonawczych. Objawy te są szczególnie częste w przypadku długotrwałych lub późno zdiagnozowanych zakażeń.
Pacjenci często opisują uczucie, jakby ich „umysł był zamglony”; nie są w stanie skupić się na kilku zadaniach jednocześnie, łatwo gubią wątek rozmowy lub odczuwają znaczny spadek wydajności w pracy. W literaturze anglojęzycznej zjawisko to często określa się mianem „mgły mózgowej” (brain fog), co – choć nie jest oficjalną diagnozą – trafnie opisuje ten stan.
Dlaczego może to przypominać ADHD?
Jedną z kluczowych cech ADHD są trudności z utrzymaniem uwagi, impulsywność oraz zaburzenia funkcji wykonawczych. Funkcje wykonawcze obejmują między innymi planowanie, pamięć roboczą, przełączanie się między zadaniami, kontrolę hamowania oraz umiejętności organizacyjne.
Co ciekawe, w badaniach neuropsychologicznych pacjentów z boreliozą stwierdzono zaburzenia również w kilku z tych obszarów. Klasyczne badania przeprowadzone na Uniwersytecie Columbia wykazały, że po przebytej infekcji u niektórych pacjentów występowały zaburzenia pamięci i uwagi, które można było potwierdzić za pomocą obiektywnych testów neuropsychologicznych i których nie dało się w pełni wyjaśnić depresją, lękiem ani zmęczeniem.
Nie oznacza to jednak, że u tych pacjentów rozwinęło się ADHD. Sugeruje to raczej, że dwa schorzenia o różnej etiologii mogą wpływać na podobne funkcje mózgu.
Zgodnie z literaturą z zakresu psychiatrii dziecięcej również w przypadku ADHD różnice dotyczą przede wszystkim funkcjonowania sieci uwagi i funkcji wykonawczych. Dysfunkcję tych samych obszarów zaobserwowano również u pacjentów cierpiących na niektóre postacie neuroboreliozy, choć mechanizm leżący u jej podstaw może być zupełnie inny.
Dlatego dziecko, które wcześniej radziło sobie dobrze, po przebytej infekcji może mieć trudności z koncentracją, odnotować spadek wyników w nauce, stać się rozkojarzone lub odczuwać zwiększone zmęczenie. Objawy te mogą przypominać objawy ADHD, ale same w sobie nie dowodzą występowania tego zaburzenia.
Czy mogą również pojawić się objawy przypominające autyzm?
Zaburzenia ze spektrum autyzmu są pod pewnymi względami prawdopodobnie wrodzonym zaburzeniem neurorozwojowym. Objawy pojawiają się już we wczesnym dzieciństwie, nawet jeśli diagnoza zostanie postawiona dopiero wiele lat później.
Niezależnie od tego, w wyniku infekcji, procesów autoimmunologicznych lub zapalnych chorób neurologicznych mogą pojawić się zmiany behawioralne, które pod pewnymi względami mogą przypominać autyzm.
U niektórych osób z boreliozą odnotowano zwiększoną wrażliwość na hałas i światło, przeciążenie sensoryczne, wycofanie społeczne, labilność emocjonalną oraz zwiększone przywiązanie do znanych rutynowych czynności. Jednak same te objawy nie oznaczają, że dana osoba jest autystyczna.
Zgodnie z literaturą naukową istnieje znaczne nakładanie się autyzmu i ADHD, szczególnie w zakresie funkcjonowania funkcji wykonawczych. W obu schorzeniach mogą występować zaburzenia kontroli uwagi, pamięci roboczej i elastyczności poznawczej. Z tego powodu nabyte zaburzenia neurologiczne mogą w niektórych przypadkach prowadzić do podobnego obrazu klinicznego.
Obserwacje Sigrid Blehle
W pracach niemieckiej lekarki, dr Sigrid Blehle, kluczową rolę odgrywa związek między przewlekłymi infekcjami, funkcjonowaniem układu odpornościowego a objawami neuropsychiatrycznymi. Opierając się na swoim doświadczeniu klinicznym, w wielu wykładach i publikacjach sugeruje ona, że u niektórych dzieci zakażenie boreliozą lub inne przewlekłe infekcje (takie jak bartonelloza) mogą przyczyniać się do rozwoju objawów neurokognitywnych przypominających ADHD lub zaburzenia ze spektrum autyzmu.
Blehle podkreśla, że nie każdy przypadek ADHD lub autyzmu jest spowodowany infekcją; jednak uważa, że w niektórych przypadkach warto rozważyć tę możliwość, zwłaszcza jeśli objawy pojawiły się nagle, poprzedzone były kontaktem z kleszczami lub gdy występują również inne objawy sugerujące boreliozę – takie jak nawracający ból stawów, migrujący ból nerwowy, chroniczne zmęczenie lub rumień wędrujący.
Obserwacje te są interesujące i warte uwagi z klinicznego punktu widzenia; obecnie jednak uznaje się je przede wszystkim za anegdotyczne. Badania kontrolowane na dużą skalę nie potwierdziły jeszcze, że borelioza z Lyme jest częstą przyczyną ADHD lub autyzmu.
W jaki sposób mogą rozwijać się objawy neurokognitywne?
Chociaż nie ustalono związku przyczynowego między boreliozą z Lyme a zaburzeniami neuroróżnorodności, coraz dokładniej bada się możliwe mechanizmy biologiczne leżące u podstaw rozwoju objawów neurologicznych. Na podstawie badań można stwierdzić, że prawdopodobnie to nie bezpośrednia obecność samej bakterii powoduje większość objawów poznawczych, ale raczej wywoływane przez nią procesy zapalne.
Gatunki Borrelia są w stanie przekraczać barierę krew-mózg i wywoływać reakcję zapalną w różnych strukturach układu nerwowego. W trakcie tego procesu komórki układu odpornościowego – przede wszystkim mikrogleje i astrocyty – ulegają aktywacji i wytwarzają cząsteczki sygnałowe zapalenia (cytokiny), takie jak interleukina-6 (IL-6), czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α) czy interleukina-1β (IL-1β). Cząsteczki te odgrywają fundamentalną rolę w obronie przed infekcją; jednak ich przedłużona lub nadmierna produkcja może niekorzystnie wpływać na funkcjonowanie mózgu.
Neurozapalenie może upośledzać komunikację między komórkami nerwowymi, spowalniać przetwarzanie informacji, uszkadzać pamięć roboczą oraz utrudniać utrzymanie uwagi. Procesy te mogą wyjaśniać, dlaczego niektórzy pacjenci z boreliozą skarżą się na trudności z koncentracją, wyczerpanie psychiczne lub tzw. „mgłę mózgową”.
Badania obrazowe sugerują również, że u niektórych pacjentów z neuroboreliozą przepływ krwi w mózgu i metabolizm mogą ulegać przejściowym zmianom w określonych obszarach. Nieprawidłowości te najczęściej dotyczą płatów czołowych i układu limbicznego – czyli właśnie tych obszarów mózgu odpowiedzialnych za uwagę, planowanie, regulację emocji i funkcje wykonawcze. Należy jednak podkreślić, że wyniki tych badań nie są specyficzne dla boreliozy z Lyme i mogą być również obserwowane w przypadku innych schorzeń zapalnych lub neurologicznych.
Jaka jest różnica między prawdziwym ADHD a deficytem uwagi spowodowanym boreliozą z Lyme?
W codziennej praktyce jest to jedno z najważniejszych pytań.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Objawy występują praktycznie od dzieciństwa, nawet jeśli nie zawsze są rozpoznawane na czas. Brak uwagi, impulsywność lub nadpobudliwość można zaobserwować jeszcze przed osiągnięciem wieku szkolnego lub na początku nauki w szkole, a objawiają się one w różnych sferach życia – w domu, w szkole, a później w miejscu pracy.
Natomiast zaburzenia koncentracji związane z boreliozą są zazwyczaj objawem pojawiającym się niedawno, z wyjątkiem wrodzonego zakażenia boreliozą. Pacjent lub jego rodzice często są w stanie wskazać dokładny moment, w którym wyniki dziecka lub osoby dorosłej zaczęły się nagle pogarszać. Często zdarza się, że przed tym momentem pojawiło się rumień wędrujący, doszło do ukąszenia przez kleszcza lub wystąpiły objawy grypopodobne.
Deficyt uwagi związany z boreliozą często występuje wraz z innymi objawami:
- silne zmęczenie psychiczne,
- bóle głowy,
- zaburzenia snu,
- problemy z pamięcią,
- zawroty głowy,
- migrujący ból mięśni i stawów,
- drętwienie,
- zwiększona wrażliwość na hałas lub światło.
Ten zespół objawów jest mniej typowy dla pierwotnego ADHD.
Oczywiście możliwe jest również, że dana osoba cierpi na prawdziwe ADHD, a dodatkowo zachorowała na boreliozę. W takich przypadkach oba schorzenia mogą występować niezależnie od siebie, co dodatkowo komplikuje diagnozę.
Rozróżnienie między autyzmem a boreliozą
Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku zaburzeń ze spektrum autyzmu.
Zgodnie z naszym obecnym stanem wiedzy rozwój autyzmu wiąże się między innymi z czynnikami genetycznymi i wczesnego rozwoju neurologicznego, dysbiozą lub infekcją związaną z florą jelitową oraz zmianami w układzie odpornościowym. Objawy pojawiają się w okresie niemowlęcym lub wczesnym dzieciństwie, choć w wielu przypadkach diagnoza jest stawiana dopiero w wieku przedszkolnym lub szkolnym.
Jeśli u dziecka, które wcześniej rozwijało się całkowicie typowo, nagle pojawią się trudności w komunikacji, zwiększona wrażliwość sensoryczna, problemy z koncentracją i zmiany w zachowaniu, to podczas badań neurologicznych i psychiatrycznych u dzieci należy zawsze brać pod uwagę nabyte schorzenia neurologiczne lub zapalne, które mogą naśladować podobne objawy.
Nie oznacza to oczywiście, że borelioza jest zazwyczaj przyczyną leżącą u podstaw tych objawów. Podkreśla to raczej, że obowiązkiem lekarza jest przeprowadzenie diagnostyki różnicowej w każdym przypadku.
Dlaczego tak trudno jest zbadać tę kwestię naukowo?
Badania nad związkiem między boreliozą a objawami neuropsychiatrycznymi napotykają liczne wyzwania metodologiczne.
ADHD i autyzm to schorzenia coraz częściej występujące w populacji ogólnej. Borelioza jest również powszechna w Europie. Z tego powodu sam fakt, że dana osoba cierpi na oba schorzenia, nie dowodzi jeszcze związku przyczynowego.
Kolejnym problemem jest to, że deficyty uwagi, zaburzenia pamięci, lęk i nadwrażliwość sensoryczna są niezwykle powszechnymi objawami. Podobne objawy mogą być spowodowane infekcjami wirusowymi, zaburzeniami snu, zaburzeniami czynności tarczycy, depresją, lękiem, chorobami autoimmunologicznymi, a nawet długotrwałym stresem.
Właśnie z tego powodu potrzebne są zakrojone na szeroką skalę, kontrolowane badania kliniczne – stanowiące najwyższy poziom dowodów – aby ustalić, czy borelioza z Lyme faktycznie zwiększa ryzyko wystąpienia określonych zaburzeń neurorozwojowych lub neurokognitywnych charakterystycznych dla autyzmu lub ADHD. Obecnie nie ma dostępnych takich dowodów.
Obserwacje i doświadczenia
Na konferencjach poświęconych boreliozie coraz częściej spotyka się opisy przypadków lub istotne klinicznie dane wskazujące na korelację między objawami autyzmu lub ADHD a boreliozą – a w szczególności między boreliozą a koinfekcjami, przede wszystkim związanymi z bakterią Bartonella. Początkowe pojawienie się objawów i nieleczona infekcja u matki w czasie ciąży, nawroty choroby na niektórych etapach rozwoju, pozytywne lub negatywne reakcje na leczenie oraz potwierdzone wyleczenie z infekcji to czynniki, w przypadku których można zaobserwować związek lub korelację między postępem lub remisją choroby a zmianami w objawach autyzmu lub ADHD. Właśnie z tego powodu wielu wskazuje na wieloetapowy charakter związku przyczynowego, którego każdy etap znajduje już potwierdzenie w literaturze naukowej. Można sobie na przykład wyobrazić, że sama infekcja Borrelia-Bartonella u kobiety w ciąży zmienia florę jelitową, którą następnie przekazuje dziecku. Infekcja przenoszona przez samą łożysko kształtuje i wpływa na rozwój układu nerwowego płodu i niemowlęcia. Wiadomo, że borelioza osłabia lub hamuje wrodzoną i nabywaną odpowiedź immunologiczną; w konsekwencji dziecko może inaczej reagować na infekcje lub szczepionki we wczesnym dzieciństwie, może nie rozwinąć odpowiedzi immunologicznej lub mogą zostać wywołane procesy autoimmunologiczne. Wykazano, że leczenie boreliozy w czasie ciąży zmniejsza ryzyko powikłań ciążowych, poronienia lub zaburzeń rozwoju i trudności w nauce w dzieciństwie. Wreszcie, w przypadkach rozpoznanego autyzmu niedawna infekcja boreliozą w dzieciństwie może nasilać objawy neurologiczne i psychiatryczne lub, u osób predysponowanych, może działać jako czynnik wyzwalający lub przyczynowy. Leczenie boreliozy może jednak złagodzić objawy autyzmu.
Można zatem przypuszczać, że istnieje wielopoziomowy związek między infekcjami przenoszonymi przez kleszcze a autyzmem i ADHD.
Ciekawa teoria
Na podstawie obserwacji i dowodów naukowcy wyjaśniają obecnie rozwój autyzmu lub ADHD za pomocą modelu wieloczynnikowego. Jego elementy to:
- Predyspozycje genetyczne, podatność
- zmiany w florze jelitowej (np. spowodowane cesarskim cięciem lub brakiem karmienia piersią), nawyki żywieniowe, dieta
- zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego: czynniki wyzwalające, wpływy (np. nagłe zmiany w układzie odpornościowym, szczepienia)
- infekcje oportunistyczne
- zatrucia (metale ciężkie, substancje chemiczne), zagrożenia środowiskowe.
Czynniki te nie zawsze występują łącznie w każdym przypadku, ale w większości przypadków z upływem czasu można zaobserwować kilka z nich.
O czym należy pamiętać w praktyce klinicznej?
Diagnozy boreliozy nie należy stawiać wyłącznie na podstawie objawów neuropsychiatrycznych. Jednocześnie niebezpieczna może być również skrajność odwrotna: jeśli u pacjenta wystąpi nagły deficyt uwagi, zaburzenia pamięci lub zmiany w zachowaniu, a ponadto w wywiadzie odnotowano ukąszenie przez kleszcza, rumień wędrujący, nawracające dolegliwości stawowe lub inne objawy sugerujące boreliozę, wówczas uzasadnione może być rozważenie możliwości zakażenia.
Zgodnie z międzynarodowymi wytycznymi diagnoza powinna zawsze opierać się na łącznej ocenie obrazu klinicznego, prawdopodobieństwa zakażenia, stanu neurologicznego oraz – w razie potrzeby – odpowiednich badań laboratoryjnych.
Podsumowanie
Związek między boreliozą z Lyme a zaburzeniami neurorozwojowymi stanowi obecnie fascynujący obszar badań, który jednak rodzi wiele pytań pozostających bez odpowiedzi. Na podstawie dostępnych dowodów naukowych nie można stwierdzić, że sama infekcja boreliozą, jako pojedynczy czynnik, powoduje ADHD, autyzm lub AuDHD. Jednocześnie coraz większa liczba danych klinicznych i eksperymentalnych sugeruje, że stan zapalny układu nerwowego związany z zakażeniem może prowadzić do deficytów uwagi, zaburzeń funkcji wykonawczych, zaburzeń pamięci, zmęczenia psychicznego i nadwrażliwości sensorycznej, które mogą częściowo przypominać te zaburzenia lub je komplikować.
Najważniejszym przesłaniem dla praktykującego klinicysty jest to, że nagłe objawy neurokognitywne należy zawsze oceniać w pełnym kontekście klinicznym. Szczególnie warto rozważyć boreliozę, jeśli objawom poprzedziło ukąszenie kleszcza, rumień wędrujący lub inne objawy charakterystyczne dla tej infekcji. Jednak zgodnie z aktualnym stanem medycyny opartej na dowodach naukowych boreliozy nie można uznać za udowodnioną, niezależną przyczynę ADHD lub autyzmu.
Źródła:
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0165178108000528?via%3Dihub
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27274255/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1953395/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11748319/
(C) Fundacja Boreliozy z Lyme
