W ostatnich latach coraz częściej pojawia się kwestia związku między szczepieniami a boreliozą, zarówno w praktyce klinicznej, jak i w oparciu o doświadczenia pacjentów; jednak literatura naukowa na ten temat jest obecnie ograniczona i opiera się częściowo na dowodach pośrednich. Jednak na podstawie dostępnych danych można nakreślić kilka mechanizmów, które mogą wyjaśniać, dlaczego u pacjentów z boreliozą lub przewlekłymi objawami boreliozy mogą wystąpić nietypowe reakcje immunologiczne lub działania niepożądane po szczepieniu.
Zaburzenia odpowiedzi immunologicznej
Kwestia reaktywności immunologicznej ma fundamentalne znaczenie. Kompleks Borrelia burgdorferi, który wywołuje boreliozę, ma działanie immunomodulujące, zdolne do wpływania zarówno na wrodzoną, jak i adaptacyjną odpowiedź immunologiczną. Odpowiedź immunologiczna, która rozwija się podczas infekcji, jest często nieoptymalna, częściowo z powodu mechanizmów unikania odpowiedzi immunologicznej przez patogen. Zjawisko to może wyjaśniać, dlaczego w niektórych przypadkach zakażony gospodarz nie jest w stanie wytworzyć skutecznej, długotrwałej pamięci immunologicznej. Mechanizm działania szczepionek opiera się właśnie na tworzeniu pamięci immunologicznej; dlatego teoretycznie można sobie wyobrazić, że u gospodarza znajdującego się już w stanie zaburzeń immunologicznych odpowiedź na szczepienie będzie osłabiona lub nietypowa. Chociaż bezpośrednie badania na ludziach dotyczące odpowiedzi na szczepienie u pacjentów z boreliozą są nieliczne, badania przeprowadzone w innych populacjach z obniżoną odpornością dostarczają ważnych pośrednich informacji.
Teoretyczne rozważania dotyczące zmniejszonej skuteczności odpowiedzi immunologicznej znalazły w ostatnich latach potwierdzenie w badaniach klinicznych dotyczących szczepień przeciwko COVID-19, nawet jeśli nie były one prowadzone konkretnie na pacjentach z boreliozą. Kilka badań przeprowadzonych w populacjach z obniżoną odpornością – w tym wśród biorców przeszczepów narządów i pacjentów otrzymujących leczenie immunomodulujące – wyraźnie wykazało, że odpowiedź immunologiczna po szczepieniu może być znacznie osłabiona, a w niektórych przypadkach odporność może w ogóle nie powstać.
Badania przeprowadzone na biorcach przeszczepów narządów (np. biorcach przeszczepów serca i płuc) wykazały, że po podaniu szczepionek przeciwko COVID-19 opartych na mRNA u znacznej części pacjentów nie rozwinęła się odpowiednia odpowiedź przeciwciał lub wykryto jedynie niski poziom przeciwciał. W niektórych grupach wskaźnik serokonwersji był szczególnie niski i nie osiągał poziomów obserwowanych w populacji zdrowej nawet po wielokrotnych szczepieniach (dawkach przypominających). Podobne obserwacje odnotowano w przypadku stwardnienia rozsianego i innych chorób autoimmunologicznych, szczególnie w połączeniu z niektórymi immunoterapiami, gdzie odpowiedź komórek B była wyraźnie osłabiona. Badania te pokazują, że stan funkcjonalny układu odpornościowego ma decydujący wpływ na to, czy szczepionka jest w stanie zapewnić skuteczną ochronę.
Wyniki te są szczególnie istotne w kontekście boreliozy. Chociaż bezpośrednie badania kliniczne dotyczące odpowiedzi na szczepienie przeciwko COVID-19 u pacjentów z boreliozą są obecnie nieliczne, zmiany immunologiczne wywołane zakażeniem Borrelia wykazują pod wieloma względami podobieństwa do stanów, w których wykazano już zmniejszenie skuteczności szczepionki. Wiadomo, że Borrelia burgdorferi zaburza odpowiedź immunologiczną komórek B, upośledza funkcjonowanie centrów germinacyjnych i wpływa na rozwój komórek pamięci. Proces ten bezpośrednio wpływa na mechanizm, dzięki któremu ustanawiane jest działanie ochronne szczepionek.
Odpowiedź immunologiczna wywołana przez szczepionki u pacjentów z boreliozą
Modele zwierzęce wykazały, że w przypadku zakażenia Borrelia odpowiedź immunologiczna na inne antygeny może być również upośledzona, co sugeruje, że zakażenie może wywoływać nie tylko specyficzne, ale także ogólne zaburzenia odpowiedzi immunologicznej. W świetle powyższego biologicznie uzasadnione może być założenie, że w przypadku boreliozy wywołanej zakażeniem bakterią Borrelia szczepienie przeciwko dowolnemu czynnikowi zakaźnemu – w tym innym – nie zawsze prowadzi do wytworzenia odpowiedniej odporności. Nie oznacza to koniecznie, że szczepionka jest nieskuteczna, ale raczej, że wynikająca z niej odpowiedź immunologiczna jest słabsza, krótsza czasowo lub funkcjonalnie niewystarczająca.
Dane kliniczne dotyczące szczepionek przeciwko COVID-19 dodatkowo potwierdzają tę interpretację: w kilku badaniach zaobserwowano, że nawet po wielokrotnych szczepieniach u niektórych pacjentów nie rozwija się odpowiednia odpowiedź przeciwciał neutralizujących, co może rzeczywiście skutkować zmniejszoną ochroną kliniczną. Zjawisko to ma szczególne znaczenie, gdy układ odpornościowy jest już osłabiony. Przewlekła aktywacja i zaburzenia regulacji immunologicznej związane z boreliozą mogą potencjalnie stworzyć podobną sytuację w tym zakresie.
W oparciu o powyższe coraz bardziej oczywista staje się możliwość, że u niektórych pacjentów z boreliozą po szczepieniu nie rozwija się pełna odporność ochronna. Może to wynikać raczej z niedoborów w odpowiedzi immunologicznej niż z nieadekwatności szczepionki. Zjawisko to może być szczególnie wyraźne w przypadkach, w których w wyniku infekcji utrzymują się trwałe nieprawidłowości układu odpornościowego.
Należy jednak podkreślić, że wniosek ten opiera się obecnie głównie na dowodach pośrednich. Aby dokładnie określić związek między boreliozą a szczepieniem, konieczne są ukierunkowane, kontrolowane badania na ludziach. Niemniej jednak, na podstawie łącznej interpretacji dostępnych danych immunologicznych i klinicznych, nie można wykluczyć, że u niektórych pacjentów z boreliozą odporność wywołana szczepionką nie rozwija się w wystarczającym stopniu.
Badania nad opracowaniem szczepionek przeciwko boreliozie wskazują również, że rozwój odporności jest zależny od dawki i nie zawsze jest pełny, co odzwierciedla złożoność odpowiedzi immunologicznej. Ponadto ogólne modele immunologiczne opisują, w jaki sposób w przypadku niektórych infekcji układ odpornościowy może wejść w stan „rozregulowania”, co wpływa na reakcję na kolejne antygeny.
Zjawiska niepożądane uznawane za „anegdotyczne”
Kolejnym ważnym aspektem jest wpływ adiuwantów występujących w szczepionkach. Celem adiuwantów jest wzmocnienie odpowiedzi immunologicznej; jednak efekt ten nie zawsze jest specyficzny i może wywoływać nadmierne reakcje, szczególnie w przypadku wysoce wrażliwego lub już aktywowanego układu odpornościowego. Liczne badania potwierdzają, że podczas aktywacji immunologicznej uwalniane są różne mediatory, w tym histamina i cytokiny zapalne, przyczyniające się do reakcji poszczepiennych. Z perspektywy neuroimmunologicznej szczególnie istotne jest to, że komórki tuczne – które odgrywają kluczową rolę w uwalnianiu histaminy – mogą być aktywowane nie tylko poprzez klasyczne mechanizmy alergiczne, ale również w odpowiedzi na bodźce immunologiczne i neuronalne. Jest to zgodne z obserwacjami, że u niektórych osób po szczepieniu mogą wystąpić nasilone objawy autonomiczne, neurologiczne lub zapalne.
W przypadku boreliozy mechanizm ten może mieć szczególne znaczenie. Przewlekła aktywacja immunologiczna i neurozapalenie związane z infekcją mogą tworzyć stan „pierwotnej nadwrażliwości”, w którym układ odpornościowy wykazuje zwiększoną reaktywność. W tym kontekście aktywacja immunologiczna wywołana przez adiuwanty może nie tylko wywołać ochronną odpowiedź immunologiczną, ale także uwolnienie niepożądanych mediatorów, w tym histaminy i innych czynników zapalnych. Chociaż zjawisko to nie jest specyficzne dla boreliozy, ale można je interpretować jako ogólną reakcję immunologiczną, objawy mogą być cięższe lub przedłużone z powodu istniejącej infekcji lub stanu poinfekcyjnego.
Należy podkreślić, że obecne dowody naukowe nie potwierdzają jednoznacznie twierdzenia, że szczepienia „aktywują” lub nasilają boreliozę w sensie biologii zakaźnej. Jednocześnie doniesienia pacjentów i pewne obserwacje sugerują, że w niektórych przypadkach może dojść do tymczasowego nasilenia objawów. Dyskurs naukowy dotyczący boreliozy w coraz większym stopniu odzwierciedla pogląd, że utrzymujące się objawy niekoniecznie wynikają wyłącznie z samej aktywnej infekcji, ale z procesów immunologicznych i neuroimmunologicznych. W tych ramach interpretacyjnych aktywacja immunologiczna wywołana szczepieniami może potencjalnie modulować te procesy, zarówno w kierunku korzystnym, jak i niekorzystnym.
Interpretację reakcji poszczepiennych obserwowanych u pacjentów z boreliozą dodatkowo komplikuje fakt, że dostępne dane mają w dużej mierze charakter pośredni lub anegdotyczny. W społecznościach pacjentów i na forach często pojawiają się doniesienia, że objawy pogorszyły się po szczepieniu, ale obserwacje te nie zastępują kontrolowanych badań klinicznych. Zgodnie z aktualnym stanem literatury naukowej brakuje wystarczających, dobrze kontrolowanych danych sugerujących, że odpowiedź immunologiczna pacjentów z boreliozą różni się znacząco od odpowiedzi zdrowych osób po szczepieniu; jednak w oparciu o ogólną wiedzę na temat zaburzeń regulacji układu odpornościowego nie można wykluczyć tej możliwości, a wręcz jest ona prawdopodobna.
Ogólnie można stwierdzić, że wpływ szczepień na pacjentów z boreliozą jest złożony i może się różnić w zależności od osoby. Na podstawie danych teoretycznych oraz, częściowo, eksperymentalnych, można założyć, że z jednej strony odpowiedź immunologiczna nie zawsze jest optymalna, a z drugiej strony aktywacja immunologiczna wywołana przez adiuwanty – szczególnie w już zaburzonym środowisku neuroimmunologicznym – może wywoływać niepożądane reakcje, na przykład poprzez uwalnianie histaminy. Należy jednak podkreślić, że mechanizmy te nie zostały jeszcze w pełni wykazane w konkretnej populacji pacjentów z boreliozą i konieczne są dalsze ukierunkowane badania kliniczne w celu wyjaśnienia tej kwestii.
Źródła:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34409119/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8364756/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4964673/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9529901/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7155782/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40353219/
https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/lyme-disease-vaccines
https://arxiv.org/abs/2504.08777
(C) Fundacja Boreliozy z Lyme
