Uwaga redakcji: Publikujemy ten artykuł, ponieważ może on pomóc lekarzom w rozpoznawaniu objawów kardiologicznych spowodowanych boreliozą.
Chociaż publikacja jest aktualna i dotyczy Europy, nadal opiera się na jedynym, ale przestarzałym badaniu laboratoryjnym – standardowym teście dwuetapowym (two-tier test) lub zmodyfikowanym teście dwuetapowym (modified two-tier test) (serologia dwuetapowa). Test ten może wskazywać na zakażenie Borrelia, jednak jego czułość jest bardzo niska, poniżej 40%, i w porównaniu z samodzielnym zastosowaniem testu Western blot lub immunoblot nie ma żadnych zalet, a jedynie wady. W rezolucji Parlamentu Europejskiego zaleca się zmianę krajowych wytycznych w taki sposób, aby do czasu, gdy nie będzie powszechnie dostępnego testu bezpośredniego, diagnoza opierała się na opinii klinicznej lekarza. Jednak ani wytyczne, ani artykuły tego nie odzwierciedlają.
Statystyki przytoczone w poniższym artykule są zatem znacznie zaniżone,
Publikujemy go jednak, ponieważ zawiera on przydatne informacje dla specjalistów i może pomóc w zapobieganiu niepotrzebnym implantacjom rozruszników serca.
Dragana Gazibara, Maria Pete, Lidija Popović-Dragonjić, Tatjana Miljković, Milovan Petrović i Pavle Banović
Streszczenie
Borelioza z Lyme jest najczęstszą w Europie infekcją bakteryjną przenoszoną przez kleszcze, wywoływaną przez patogeny należące do kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato i przenoszoną głównie przez kleszcza Ixodes ricinus. Chociaż zapalenie serca w przebiegu boreliozy jest rzadkim objawem pozaskórnym, ma ono duże znaczenie kliniczne, ponieważ zaburzenia przewodzenia przedsionkowo-komorowego mogą szybko postępować, jednak przy terminowo rozpoczętym leczeniu antybiotykami często ustępują, zmniejszając liczbę możliwych do uniknięcia przypadków wszczepienia stałego rozrusznika serca. Niniejszy mini przegląd podsumowuje europejskie dane mikrobiologiczne, epidemiologiczne, diagnostyczne i dotyczące nadzoru epidemiologicznego związane z karditisem boreliozowym. Sytuacja w Europie różni się od tej w Ameryce Północnej, ponieważ tutaj dominują B. afzelii i B. garinii, identyfikacja gatunkowa w przypadku chorób serca jest rzadko dostępna, a krajowe systemy nadzoru nad boreliozą z Lyme znacznie różnią się pod względem definicji, ścieżek zgłaszania oraz rejestrowanych objawów. Zgodnie z dostępnymi danymi karditis z boreliozy jest rzadkie wśród przypadków boreliozy objętych opieką medyczną, jednak może mieć znaczenie kliniczne u pacjentów mieszkających na obszarach endemicznych, u których nie ma jednoznacznego wyjaśnienia dla wysokiego stopnia lub zmiennego bloku przedsionkowo-komorowego. Diagnozę utrudnia brak w wywiadzie informacji o ukąszeniu przez kleszcza lub rumieniu wędrującym, wczesna seronegatywność, seropozytywność populacji ogólnej, wystąpienie choroby w starszym wieku, fenotypy przypominające zapalenie mięśnia sercowego lub ostry zespół wieńcowy, a także ograniczony dostęp do metod potwierdzających w badaniu histopatologicznym. Zalecamy, aby w ramach europejskiego systemu nadzoru uwzględniono ścieżki sentynelowe powiązane z kardiologią, zwłaszcza przed ostatecznym wszczepieniem rozrusznika serca, z zastosowaniem standardowych kategorii przypadków podejrzanych, prawdopodobnych i potwierdzonych, w miarę możliwości popartych podwójnymi badaniami serologicznymi. Konieczna jest wieloośrodkowa współpraca między sieciami kardiologicznymi, infekcjologii, mikrobiologii oraz sieci zdrowia publicznego w celu określenia częstości występowania, optymalizacji algorytmów diagnostycznych, a także wyjaśnienia roli europejskich gatunków Borrelia w chorobach serca.
1 Wprowadzenie
Borelioza z Lyme (LB) jest najpowszechniejszą infekcją bakteryjną przenoszoną przez kleszcze w Europie, Ameryki Północnej i Azji w strefach umiarkowanych, wywoływana przez patogeny należące do kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato, przenoszona przez zakażone kleszcze z rodzaju Ixodes (Stark i in., 2023). W przypadku nieleczonej infekcji patogen może rozprzestrzeniać się do układu nerwowego, stawów i serca (Nagarajan i in., 2023).
Kardiotoksyczność boreliozy (LC) należy do rzadziej występujących pozaskórnych objawów boreliozy, jednak jej znaczenie kliniczne jest nieproporcjonalnie duże w stosunku do częstości występowania. Główną przyczyną tego stanu jest jego odwracalność: wysoki stopień blokady przedsionkowo-komorowej, który czasami szybko postępuje, może ustąpić po leczeniu antybiotykami, podczas gdy nierozpoznany przypadek może prowadzić do niepotrzebnego wszczepienia stałego rozrusznika serca, a w rzadkich przypadkach do arytmii o śmiertelnym przebiegu (Scheffold i in., 2015; Radesich i in., 2022; Halsby i in., 2026).
W Europie LC należy traktować jednocześnie jako problem diagnostyczny i problem związany z nadzorem. Klasyczne przeglądy literatury donoszą o zajęciu serca u mniejszości pacjentów z LB, jednak według współczesnych europejskich danych prospektywnych odsetek ten jest bardzo niski wśród przypadków LB objętych opieką medyczną, podczas gdy zgodnie z wynikami badań przesiewowych o charakterze kardiologicznym prawdopodobne przypadki LC mogą pozostawać nierozpoznane wśród wybranych kandydatów do wszczepienia rozrusznika serca na obszarach endemicznych (Kaczmarek i in., 2022; Gazibara i in., 2026; Halsby i in., 2026).
2 Borelioza z Lyme w Europie, wektory i gatunki Borrelia patogenne dla człowieka
W większości Europy głównym wektorem jest Ixodes ricinus, natomiast Ixodes persulcatus odgrywa istotną rolę w niektórych regionach Europy Środkowo-Wschodniej i Eurazji. W cyklu rezerwuarowym uczestniczą kleszcze z rodzaju Ixodes oraz kręgowce będące żywicielami – głównie małe ssaki i ptaki żywiące się na ziemi – natomiast większe zwierzęta kopytne, takie jak jeleniowate, utrzymują populacje kleszczy, nie będąc przy tym kompetentnymi rezerwuarami Borrelia (Nagarajan i in., 2023; Stark i in., 2023).
Z mikrobiologicznego punktu widzenia europejski LC jest zazwyczaj nieokreśloną na poziomie gatunku manifestacją Borrelia burgdorferi sensu lato, a nie diagnozą na poziomie gatunku. W Europie spektrum gatunków patogennych dla człowieka jest szersze niż w Ameryce Północnej – najczęściej występują B. afzelii, B. garinii, B. burgdorferi sensu stricto, B. bavariensis i B. spielmanii, o zróżnicowanym regionalnie zasięgu występowania, tropizmie tkankowym i składzie antygenowym (Stanek i in., 2011, 2012; Kodym i in., 2018). Jednak rutynowe przypadki z zajęciem serca rzadko poddaje się typowaniu mikrobiologicznemu, ponieważ diagnoza jest zazwyczaj stawiana za pomocą metod pośrednich, opartych na badaniu surowicy, a nie na hodowli lub wykryciu w tkankach. To rozróżnienie jest istotne z punktu widzenia podejścia syntetycznego: w pojedynczych przypadkach LC identyfikacja na poziomie gatunku zazwyczaj nie jest uzasadniona; właściwsze jest sformułowanie „karditis z Lyme związane z zakażeniem B. burgdorferi s.l.”. Ma to również znaczenie z punktu widzenia diagnostyki, ponieważ różnorodność antygenowa szczepów europejskich wpływa na konstrukcję testów i przyczynia się do rozbieżności między nimi, zwłaszcza w przypadku porównywania testów opartych na różnym zestawie antygenów lub regionalnym tle szczepowym (Kodym i in., 2018; Lager i in., 2019).
3 Epidemiologia karditis z Lyme w Europie
Epidemiologię LC należy interpretować w kontekście niejednorodnego systemu nadzoru nad boreliozą. Przegląd krajowych systemów nadzoru z lat 2005–2020 obejmował szacunki dotyczące 25 krajów europejskich, przy czym odnotowano znaczne różnice w typie nadzoru, definicjach przypadków oraz kryteriach diagnostycznych. Ogółem systemy te zgłaszały rocznie około 128 888 przypadków LB, jednak porównywalność między krajami była ograniczona (Burn i in., 2023).
Zgodnie z innym przeglądem europejskiego nadzoru nad LB, w 28 z 36 badanych krajów funkcjonuje system nadzoru, jednak różnią się one pod względem publicznej dostępności, definicji przypadku, ścieżki zgłaszania, poziomu szczegółowości oraz rejestrowania objawów klinicznych (Nagarajan i in., 2023). W przypadku neuroborreliozy z Lyme istnieje już europejski precedens nadzoru ukierunkowanego na konkretne objawy (Blanchard i in., 2022), jednak w przypadku LC nie ma jeszcze podobnego rutynowego gromadzenia danych.
W prospektywnym badaniu BOLD obejmującym przypadki z podejrzeniem boreliozy (LB), które były objęte opieką medyczną na obszarach endemicznych w sześciu krajach europejskich, spektrum objawów klinicznych zdominowała rumień wędrujący, natomiast LC występowała rzadko. Konkretnie w podsumowaniu odnotowano trzy przypadki LC spośród 797 przypadków LB, natomiast szczegółowa tabela objawów podaje 2–3 przypadki w zależności od kolumny klasyfikacyjnej/liczbowej (Halsby i in., 2026). Nie można tego interpretować jako całkowitej częstości występowania LC w Europie, ponieważ badanie nie zostało zaprojektowane przede wszystkim z myślą o kardiologicznej obserwacji pacjentów zgłaszających się z zaburzeniami przewodzenia.
Badania kardiologiczne dostarczają innych danych. W polskiej kohorcie, w której badano kolejnych kandydatów do wszczepienia rozrusznika serca z objawowym blokiem przedsionkowo-komorowym, po wykluczeniu oczywistych przyczyn nieinfekcyjnych u 16 spośród 130 pacjentów (12%) LC uznano za wstępną diagnozę (Kaczmarek i in., 2022). W północnej Serbii, w prospektywnym badaniu kandydatów do wszczepienia rozrusznika serca, u 8 spośród 74 pacjentów, którzy ukończyli okres obserwacji (10,8%) stwierdzono obraz serologiczny prawdopodobnie zgodny z LC (Gazibara i in., 2026).
Dlatego też użyteczny model epidemiologiczny powinien rozróżniać trzy kategorie: (i) wszystkie przypadki LB, w których zapalenie serca wydaje się rzadkie; (ii) pacjentów z niewyjaśnionym wysokim stopniem lub zmiennym blokiem przedsionkowo-komorowym, u których LC może mieć znaczenie kliniczne na obszarach endemicznych; oraz (iii) systemy nadzoru, które obecnie nie rejestrują LC z wystarczającą konsekwencją, aby można było oszacować częstość występowania.
4 Wyzwania diagnostyczne związane z karditisem z Lyme w Europie i jego możliwe objawy
Kardiotoksyczność boreliozy jest trudna do zdiagnozowania, ponieważ znajduje się na styku infektologii, elektrofizjologii, obrazowania zapalenia mięśnia sercowego, medycyny ratunkowej i nadzoru zdrowia publicznego. Pacjenci mogą zgłaszać się z omdleniami, stanami przedomdleniowymi, dusznością, bólem w klatce piersiowej, kołataniem serca, bradykardią, arytmią przedsionkową, zapaleniem mięśnia sercowego lub objawami przypominającymi ostry zespół wieńcowy, nie pamiętając przy tym o ukąszeniu przez kleszcza ani o charakterystycznym rumieniu wędrującym (Scheffold i in., 2015).
Głównym objawem LC jest zaburzenie przewodzenia przedsionkowo-komorowego. Zgodnie z przeglądowymi publikacjami u większości pacjentów z LC występują zaburzenia przewodzenia, a przedział PR/PQ dłuższy niż 300 ms powinien stanowić wskazanie do rozpoczęcia ciągłego monitorowania rytmu serca ze względu na wysokie ryzyko wystąpienia bloku (Scheffold i in., 2015; Radesich i in., 2022). Blok przedsionkowo-komorowy może ulegać szybkim zmianom, przechodząc w ciągu godzin lub dni od bloku pierwszego stopnia do bloku całkowitego.
W Europie szczególnie istotnych jest kilka pułapek. Po pierwsze, wczesne wyniki badań serologicznych mogą być ujemne, podczas gdy seropozytywność pojawiająca się później na obszarach endemicznych może wskazywać na wcześniejsze narażenie (Dessau i in., 2018). Po drugie, rumień wędrujący i ukąszenie kleszcza mogą nie figurować w wywiadzie – obserwuje się to w 55–93,75% europejskich przypadków LC (Moerdijk i in., 2019; Kaczmarek i in., 2022). Po trzecie, u starszych pacjentów z blokiem przedsionkowo-komorowym często zakłada się obecność zwyrodnieniowych zaburzeń przewodzenia, chociaż zgodnie z europejskimi badaniami kandydatów do wszczepienia rozrusznika serca LC nie ogranicza się wyłącznie do młodych pacjentów (Kaczmarek i in., 2022; Gazibara i in., 2026). Po czwarte, zapalenie mięśnia sercowego lub zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia może naśladować ostry zespół wieńcowy, jeśli poziom troponiny jest podwyższony, a zmiany w EKG są niespecyficzne. Wreszcie, niejednorodny rozkład gatunków Borrelia w Europie, zwłaszcza B. afzelii i B. garinii, może przyczyniać się do różnorodności klinicznej obserwowanej w porównaniu z LC występującym w Ameryce Północnej. Ponadto nie ma powszechnie przyjętej europejskiej definicji przypadku LC, co prawdopodobnie prowadzi do niedodiagnozowania i niespójności w zgłaszaniu przypadków między poszczególnymi krajami. W wybranych przypadkach rezonans magnetyczny serca (MRI serca) oraz biopsja endomiokardialna – z wynikiem immunohistologicznym wskazującym na charakterystyczne zapalenie mięśnia sercowego o podłożu limfocytowym oraz wykrycie spirochety metodą PCR – mogą potwierdzić diagnozę, jednak wyniki tych badań nie są specyficzne i rzadko są dostępne w rutynowej praktyce klinicznej (Kaczmarek i in., 2022; Schroeter i in., 2022).
W związku z tym diagnostyka mikrobiologiczna LC w Europie ma raczej charakter potwierdzający i kontekstowy, a nie samodzielny. Głównym podejściem laboratoryjnym w przypadku pozaskórnej LB w Europie pozostaje dwuetapowa serologia, zazwyczaj obejmująca czuły test immunologiczny przesiewowy, po którym następuje test potwierdzający metodą immunoblotu; wynik należy jednak interpretować w świetle zespołu objawów, czasu wystąpienia objawów oraz prawdopodobieństwa przed badaniem (Scheffold i in., 2015; Dessau i in., 2018; Radesich i in., 2022). Wczesna seronegatywność w pierwszych tygodniach zakażenia pozostaje możliwa, natomiast obserwowana w populacjach endemicznych seropozytywność tła oznacza, że pojedyncza dodatnia próbka surowicy może raczej świadczyć o wcześniejszej ekspozycji niż o aktywnym zakażeniu serca (Hillerdal i Henningsson, 2021; Hoeve-Bakker i in., 2024). Ma to szczególne znaczenie w Europie, gdzie seropozytywność populacyjna wzrasta wraz z wiekiem i ekspozycją, a izolowana reaktywność IgM może być myląca, jeśli zostanie zastosowana poza odpowiednim wczesnym kontekstem klinicznym (Hillerdal i Henningsson, 2021; Hoeve-Bakker i in., 2024). Jeśli wynik wstępnego badania jest ujemny, ale podejrzenie pozostaje wysokie, powtórne badanie serologiczne lub próbki parowe potwierdzające serokonwersję lub rosnący/stabilny poziom IgG, co ilustrują niedawne europejskie badania kohortowe dotyczące zaburzeń przewodzenia sercowego (Dessau i in., 2018; Gazibara i in., 2026). Test PCR lub badanie histologiczne mogą zapewnić mocniejsze potwierdzenie mikrobiologiczne, jeśli dostępna jest biopsja endomiokardialna, próbka tkanki pobrana chirurgicznie lub materiał z sekcji zwłok, jednak są to badania specjalistyczne, niebędące badaniami przesiewowymi, a ujemny wynik PCR nie wyklucza LC (Dessau i in., 2018; Radesich i in., 2022).
System punktowy Suspicious Index in Lyme Carditis (SILC), wprowadzony przez grupę kanadyjskich kardiologów, jest użytecznym, ustrukturyzowanym narzędziem stosowanym przy łóżku pacjenta, ale może wymagać dostosowania do warunków europejskich. W polskim badaniu osób kwalifikujących się do wszczepienia rozrusznika serca oceniono zmodyfikowane wersje SILC, które uwzględniały wiek poniżej 75 lat, ekspozycję na obszary wiejskie/endemiczne oraz niestabilny blok przedsionkowo-komorowy, podkreślając, że narzędzia prognostyczne należy dostosować do europejskich wzorców demograficznych i ekspozycyjnych (Kaczmarek i in., 2022).
Bezpośrednie znaczenie mają europejskie wytyczne dotyczące rozruszników serca. Wytyczne ESC z 2021 r. dotyczące rozruszników serca stwierdzają, że wszczepienie rozrusznika serca nie jest zalecane w przypadku bloku przedsionkowo-komorowego, którego przyczyny są przejściowe, możliwe do skorygowania i zapobiegania, oraz zalecają zastosowanie tymczasowego rozrusznika przezżylnego w przypadku hemodynamicznie niestabilnej bradyarytmii lub gdy wskazanie do wszczepienia rozrusznika serca jest prawdopodobnie odwracalne, na przykład w przypadku zapalenia mięśnia sercowego (Glikson i in., 2021). W przypadku podejrzenia LC przemawia to za monitorowaniem telemetrycznym, jak najszybszym leczeniem antybiotykami, w razie potrzeby zastosowaniem tymczasowego stymulatora serca, a także ponowną oceną przed ostatecznym wszczepieniem stymulatora serca.
4.1 Synteza objawów występujących w literaturze przypadków
W europejskiej literaturze przypadków dominują zaburzenia przewodzenia AV, zwłaszcza blok AV zmienny, wysokiego stopnia lub całkowity (tabela uzupełniająca nr 1). Fenotyp jest jednak szerszy: dysfunkcja węzła zatokowego, blok wyjściowy węzła zatokowo-przedsionkowego, migotanie/trzepotanie przedsionków, częstoskurcz komorowy – w tym torsade de pointes/zatrzymanie akcji serca –, obraz kliniczny naśladujący ostry zespół wieńcowy, zapalenie mięśnia sercowego, wstrząs kardiogenny, a także zapalenie mięśnia sercowego potwierdzone za pomocą rezonansu magnetycznego serca (CMR) (Moerdijk i in., 2019; Javed i in., 2024; Kaczynski i in., 2024).
5 Propozycja rozwoju europejskiego systemu nadzoru nad karditisem boreliozowym
Realna europejska strategia nadzoru powinna rozpocząć się od nadzoru sentynelowego powiązanego z kardiologią, prowadzonego na obszarach endemicznych oraz na obszarach stających się nowymi obszarami ryzyka, w sposób skoordynowany z istniejącym nadzorem nad boreliozą sercową (LB) i neuroboreliozą. Celem powinno być wykrywanie klinicznie istotnych, potencjalnie odwracalnych chorób serca, a nie przeciążanie ogólnych systemów zgłaszania przypadków boreliozy. Kategorie przedstawione w tabeli 1 muszą jednoznacznie odróżniać aktywną/prawdopodobną LC od wcześniejszej ekspozycji na Borrelia, ponieważ w endemicznych populacjach europejskich sama seropozytywność nie jest wystarczająca.
Ośrodki uczestniczące w badaniu powinny przed ostatecznym wszczepieniem rozrusznika serca przebadać standardizowaną podgrupę pacjentów: nowo rozpoznany blok przedsionkowo-komorowy wysokiego stopnia, blok przedsionkowo-komorowy trzeciego stopnia, niewyjaśnione wahania przewodzenia przedsionkowo-komorowego, blok AV z objawami konstytucjonalnymi, blok AV z biomarkerami zapalenia mięśnia sercowego lub blok AV bez wyraźnej przyczyny, takiej jak zmiany zwyrodnieniowe, niedokrwienie, działanie leków, zaburzenia elektrolitowe lub powiązania z zabiegiem. Podejście to potwierdzają również polskie i serbskie badania kandydatów do wszczepienia rozrusznika serca, w których w każdym przypadku w klinicznie istotnym odsetku zidentyfikowano potencjalne/prawdopodobne przypadki LC na wybranych ścieżkach prowadzących do wszczepienia rozrusznika serca (Kaczmarek i in., 2022; Gazibara i in., 2026).
- Tabela. Propozycja europejskiej roboczej definicji nadzoru nad karditisem z Lyme.
| Kategoria nadzoru | Proponowana definicja |
| Podejrzenie karditisu z Lyme | Nowe, zgodne z kryteriami objawy sercowe – w szczególności nowe blok AV II, III lub IV stopnia; szybko zmieniający się odstęp PR lub blok AV; niewyjaśnione zapalenie mięśnia sercowego/zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia; arytmia komorowa; arytmia przedsionkowa związana z zaburzeniami przewodzenia; lub obraz przypominający ACS (ostry zespół wieńcowy) – przy czym pacjent mieszkał, podróżował lub był narażony na kontakt z naturą na obszarze endemicznym boreliozy. |
| Prawdopodobne zapalenie serca wywołane boreliozą | Przypadek podejrzany, uzupełniony dodatnim wynikiem dwuetapowego badania serologicznego, świeżą rumieniową plamą wędrującą, zgodną z objawami układowej boreliozy, lub parą wyników serologicznych potwierdzających serokonwersję lub stabilne/rosnące miano, przy braku silniejszej diagnozy alternatywnej. |
| Potwierdzone zapalenie serca wywołane boreliozą | Zgodne z diagnozą objawy sercowe, uzupełnione dowodami laboratoryjnymi potwierdzającymi aktywną boreliozę z Lyme, takimi jak serokonwersja, dowody PCR/histopatologiczne pochodzące z tkanki serca w wyjątkowych przypadkach lub mocne dowody kliniczno-serologiczne, którym towarzyszy potwierdzona poprawa po leczeniu antybiotykami oraz wykluczenie przyczyn alternatywnych. |
W ramach nadzoru należy określić stosowany algorytm diagnostyczny, panel antygenów, a także to, czy dany przypadek opiera się na badaniu serologicznym jednokrotnym, czy podwójnym. Badanie serbskie jest pouczające, ponieważ wykorzystano w nim próbki surowicy pobrane na początku badania oraz po czterech tygodniach obserwacji, a prawdopodobną LC zdefiniowano na podstawie serokonwersji IgG lub stabilnych/rosnących mian, odróżniając ją od trwałej seronegatywności lub malejących miano (Gazibara i in., 2026). Wprowadzenie stosunkowo niedrogiego testu ELISA do procesu diagnostycznego u wszystkich pacjentów z objawami sercowymi pomogłoby w wykrywaniu przypadków LC w czasie rzeczywistym, a jednocześnie stanowiłoby podstawę dla przyszłego nadzoru.
Europejskie systemy monitorowania LB już teraz znacznie się od siebie różnią, ale wiele krajów publikuje również pulpity kontrolne lub raporty zawierające szczegółowe dane. Do uczestniczących w programie systemów można dodać moduł LC, który można by połączyć z rejestrami elektrofizjologicznymi, laboratoriami mikrobiologicznymi, sieciami nadzoru nad chorobami zakaźnymi, a także procesami związanymi z zapaleniem mięśnia sercowego/CMR (Nagarajan i in., 2023).
6 Dyskusja
Kardiotoksyczność boreliozy w Europie nadal ma duże znaczenie kliniczne, jednak z epidemiologicznego punktu widzenia jest niedostatecznie zbadana. Pierwsza istotna kwestia budząca kontrowersje dotyczy obciążenia chorobowego: LC wydaje się rzadkie w nieselekcjonowanych kohortach pacjentów z boreliozą, jednak badania kardiologiczne przeprowadzone u pacjentów z niewyjaśnionym blokiem przedsionkowo-komorowym lub wskazaniem do wszczepienia rozrusznika serca sugerują, że prawdopodobne przypadki mogą występować częściej, niż tradycyjnie zakładano. Ta rozbieżność prawdopodobnie odzwierciedla heterogenność krajowych systemów nadzoru, brak zharmonizowanej definicji przypadku LC, a także stosowanie znacznie różniących się od siebie kryteriów klinicznych w środowiskach infekcyjnych i elektrofizjologicznych (Kaczmarek i in., 2022; Burn i in., 2023; Nagarajan i in., 2023; Gazibara i in., 2026).
Drugą nierozwiązaną kwestią jest przypisanie diagnozy. W endemicznym środowisku europejskim dodatni wynik serologii na Borrelia może wskazywać raczej na wcześniejszą ekspozycję niż na aktywną infekcję serca, podczas gdy wczesna faza zakażenia może być jeszcze seronegatywna. Ponadto wielu pacjentów z LC nie pamięta ukąszenia kleszcza ani rumienia wędrującego, a obecnie stosowane narzędzia kliniczne mogą wymagać walidacji w warunkach europejskich, szczególnie w przypadku pacjentów starszych, u których choroba przebiega według schematu „pacemaker” – a nie według klasycznego schematu wczesnej rozsianej LB. Czynniki te pomagają wyjaśnić, dlaczego niepewność diagnostyczna utrzymuje się pomimo tego, że rozpoznanie fenotypu sercowego – zwłaszcza szybko zmieniającego się bloku przedsionkowo-komorowego wysokiego stopnia – jest często bardzo charakterystyczne (Kaczmarek i in., 2022; Radesich i in., 2022; Hoeve-Bakker i in., 2024; Gazibara i in., 2026).
Przyszłe badania powinny skupiać się na prospektywnych, wieloośrodkowych badaniach wykorzystujących zharmonizowane definicje przypadków podejrzanych/prawdopodobnych/potwierdzonych, w miarę możliwości z wykorzystaniem par serologicznych, systematycznej fenotypizacji rytmu serca, a także na opracowanie jaśniejszych wytycznych dotyczących stosowania tymczasowego rozrusznika serca, unikania wszczepienia rozrusznika stałego oraz roli rezonansu magnetycznego mięśnia sercowego w przypadku wystąpienia nietypowych objawów lub zapalenia mięśnia sercowego. Podejście oparte na nadzorze połączonym z kardiologią byłoby szczególnie cenne na obszarach endemicznych, gdzie późne rozpoznanie może prowadzić do niepotrzebnego wszczepienia stałego urządzenia (Radesich i in., 2022; Nagarajan i in., 2023; Kaczyński i in., 2024; Gazibara i in., 2026).
Podsumowując, LC jest rzadkim, ale poważnym schorzeniem w Europie: zazwyczaj ma charakter odwracalny, choć czasami zagraża życiu, a obecne systemy nadzoru nadal nie rejestrują go w wystarczającym stopniu.
Bibliografia
Blanchard, L., Jones-Diette, J., Lorenc, T., Sutcliffe, K., Sowden, A. i Thomas, J. (2022). Porównanie krajowych systemów nadzoru nad boreliozą u ludzi w Europie i Ameryce Północnej: przegląd polityki. BMC Public Health 22:1307. doi: 10.1186/s12889-022-13669-w
Burn, L., Tran, T. M. P., Pilz, A., Vyse, A., Fletcher, M. A., Angulo, F. J. i in. (2023). Częstość występowania boreliozy z Lyme w Europie na podstawie danych z krajowych systemów nadzoru (2005–2020). Vector Borne Zoonotic Dis. 23, 156–171. doi: 10.1089/vbz.2022.0071
Dessau, R. B., van Dam, A. P., Fingerle, V., Gray, J., Hovius, J. W., Hunfeld, K.-P. i in. (2018). Badanie czy nie badanie? Wsparcie laboratoryjne w diagnostyce boreliozy z Lyme: dokument stanowiskowy ESGBOR, grupy badawczej ESCMID ds. boreliozy z Lyme. Clin. Microbiol. Infect. 24, 118–124. doi: 10.1016/j.cmi.2017.08.025
Gazibara, D., Simin, V., Bogdan, I., Milovančev, A., Redžek, A., Kovačević, D. i in. (2026). Prawdopodobne zapalenie serca wywołane boreliozą u kandydatów do wszczepienia rozrusznika serca z blokiem przedsionkowo-komorowym: wstępne wyniki z północnej Serbii. Int. J. Infect. Dis. 165:108488. doi: 10.1016/j.ijid.2026.108488
Glikson, M., Nielsen, J. C., Kronborg, M. B., Michowitz, Y., Auricchio, A., Barbash, I. M. i in. (2021). Wytyczne ESC z 2021 r. dotyczące stymulacji serca i terapii resynchronizacyjnej serca. Eur. Heart J. 42, 3427–3520. doi: 10.1093/eurheartj/ehab364
Halsby, K., Loew-Baselli, A., Strle, F., Moniuszko-Malinowska, A., Berglund, J. S., Cibik, V., i in. (2026). Objawy kliniczne boreliozy z Lyme w Europie: badanie dotyczące obciążenia chorobą z Lyme (BOLD), 2021–2022. Pathogens 15:327. doi: 10.3390/pathogens15030327
Hillerdal, H. i Henningsson, A. J. (2021). Serodiagnoza boreliozy z Lyme – czy IgM w surowicy przynosi więcej szkody niż pożytku? Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis. 40, 1161–1168. doi: 10.1007/s10096-020-04093-2
Hoeve-Bakker, B. J. A., van den Berg, O. E., Doppenberg, H. S., van der Klis, F. R. M., van den Wijngaard, C. C., Kluytmans, J. A. J. W. i in. (2024). Dwadzieścia lat boreliozy z Lyme w Holandii: trendy czasowe w seroprewalencji i czynnikach ryzyka. Microorganisms 12:2185. doi: 10.3390/microorganisms12112185
Javed, N., Sklyar, E. i Bella, J. N. (2024). Związki między blokami przedsionkowo-komorowymi a innymi zaburzeniami rytmu serca u pacjentów z karditisem boreliozowym: przegląd systematyczny i metaanaliza. J Cardiovasc Dev Dis 11:131. doi: 10.3390/jcdd11050131
Kaczmarek, K. A., Szwabe, K., Urbanek, I., Ptaszyński, P., Strzelecki, A., Wranicz, J. K. i in. (2022). Częstość występowania kardiopatii zakaźnej u pacjentów z blokami przedsionkowo-komorowymi. Int. J. Environ. Res. Public Health 19:14893. doi: 10.3390/ijerph192214893
Kaczyński, M., Desai, S., Osorio, B., Hulten, E., Agarwal, S., Atalay, M. K. i in. (2024). Kardiologiczne badanie rezonansu magnetycznego w zapaleniu serca wywołanym boreliozą – seria przypadków i przegląd literatury. J Cardiovasc Dev Dis 12:2. doi: 10.3390/jcdd12010002
Kodym, P., Kurzová, Z., Berenová, D., Pícha, D., Smíšková, D., Moravcová, L. i in. (2018). Diagnostyka serologiczna boreliozy z Lyme: porównanie testów uniwersalnych i specyficznych dla gatunków Borrelia opartych na antygenach całokomórkowych i rekombinowanych. J. Clin. Microbiol. 56, e00601–e00618. doi: 10.1128/JCM.00601-18
Lager, M., Dessau, R. B., Wilhelmsson, P., Nyman, D., Jensen, G. F., Matussek, A. i in. (2019). Diagnostyka serologiczna boreliozy z Lyme: porównanie testów w dwunastu laboratoriach klinicznych w północnej Europie. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis. 38, 1933–1945. doi: 10.1007/s10096-019-03631-x
Moerdijk, A. S., Venugopal, H., Kuenen, M. L. W., Thans, M. van S., Hofhuis, A. oraz Heyden, M. A. G. van der (2019). Przegląd literatury dotyczącej opisów przypadków blokady przewodzenia przedsionkowo-komorowego związanej z boreliozą z Lyme w Europie w latach 2000–2017. Adapt. Med. 11, 79–88. doi: 10.4247/AM.2019.ABJ231
Nagarajan, A., Skufca, J., Vyse, A., Pilz, A., Begier, E., Riera-Montes, M. i in. (2023). Ogólny obraz nadzoru nad boreliozą z Lyme w Europie. Vector Borne Zoonotic Dis. 23, 142–155. doi: 10.1089/vbz.2022.0067
Radesich, C., Del Mestre, E., Medo, K., Vitrella, G., Manca, P., Chiatto, M. i in. (2022). Zapalenie serca wywołane boreliozą: od patofizjologii do postępowania klinicznego. Pathogens 11:582. doi: 10.3390/pathogens11050582
Scheffold, N., Herkommer, B., Kandolf, R. oraz May, A. E. (2015). Kardiotoksyczność boreliozy – diagnostyka, leczenie i rokowanie. Dtsch. Arztebl. Int. 112, 202–208. doi: 10.3238/arztebl.2015.0202
Schroeter, M. R., Klingel, K., Korsten, P. i Hasenfuß, G. (2022). Fulminantne zapalenie mięśnia sercowego wywołane boreliozą bez innych objawów boreliozy u 37-letniego pacjenta z mikroskopowym zapaleniem naczyń — opis przypadku. Eur Heart J Case Rep 6:ytac062. doi: 10.1093/ehjcr/ytac062
Stanek, G., Fingerle, V., Hunfeld, K.-P., Jaulhac, B., Kaiser, R., Krause, A. i in. (2011). Borelioza z Lyme: kliniczne definicje przypadków do celów diagnostyki i postępowania w Europie. Clin. Microbiol. Infect. 17, 69–79. doi: 10.1111/j.1469-0691.2010.03175.x
Stanek, G., Wormser, G. P., Gray, J. i Strle, F. (2012). Borelioza z Lyme. Lancet 379, 461–473. doi: 10.1016/S0140-6736(11)60103-7
Stark, J. H., Pilz, A., Jodar, L. i Moïsi, J. C. (2023). Epidemiologia boreliozy z Lyme w Europie: zaktualizowany przegląd dotyczący narastającego problemu zdrowia publicznego. Vector Borne Zoonotic Dis. 23, 139–141. doi: 10.1089/vbz.2022.0068
(C) Fundacja Boreliozy z Lyme
