Borelioza, infekcja wywoływana przez bakterię Borrelia burgdorferi, jest najczęstszą chorobą przenoszoną przez wektory w Europie. Występuje powszechnie na Węgrzech i w innych regionach o klimacie umiarkowanym, a nowe zakażenia pojawiają się szczególnie od wiosny do jesieni, kiedy kleszcze są najbardziej aktywne. Zakażenie boreliozą może powodować różne objawy, w tym zmęczenie i letarg, które często są jednymi z pierwszych dolegliwości.
Zmęczenie może wystąpić w ostrej fazie choroby, ale w niektórych przypadkach może utrzymywać się przez długi czas po leczeniu. Należy zauważyć, że większość objawów utrzymujących się po leczeniu może wynikać ze stosowania nieodpowiednich antybiotyków lub antybiotyków, które nie są stosowane przez wystarczająco długi czas. Niestety, po leczeniu nie bada się obecności patogenu, mimo że bakteria (lub jej część) mogłaby zostać wykryta za pomocą bezpośrednich metod diagnostycznych, a wynik negatywny potwierdziłby zniszczenie patogenów. Nie należy zakładać, że jeśli pacjent został poddany leczeniu, było ono skuteczne we wszystkich przypadkach i można wykluczyć nawrót boreliozy lub ponowne zakażenie. Nie należy zatem zakładać, że po domniemanym wyleczeniu boreliozy objawy mogą wynikać wyłącznie z innego schorzenia, dlatego nie zaleca się stosowania terminu PTLDS (= zespół po leczeniu boreliozy), którego definicja medyczna jest wątpliwa i może być bardzo myląca. Podejście to dało początek słynnym zwrotom używanym przez lekarzy do opisania neurologicznych, mniej namacalnych objawów boreliozy, takich jak zmęczenie: „to wszystko jest w twojej głowie”.
W ostrej postaci boreliozy zmęczenie – często towarzyszące objawom grypopodobnym – jest niemal powszechne. Jednak po leczeniu objawy ustępują u wielu osób. Badania prospektywne pokazują, że w perspektywie długoterminowej – po latach – prawidłowo leczona borelioza rzadko powoduje poważne zmęczenie.
W badaniu obserwacyjnym trwającym 11–20 lat spośród 100 pacjentów, u których zdiagnozowano boreliozę na podstawie rumienia wędrującego, tylko 9% doświadczyło silnego zmęczenia w skali obiektywnej (Fatigue Severity Scale–11), tylko 9% doświadczyło silnego zmęczenia, a tylko 3% pacjentów doświadczyło łagodnego zmęczenia, które mogło być związane z chorobą, ale nie powodowało upośledzenia funkcjonalnego.
W kompleksowym przeglądzie podkreślono, że niespecyficzne objawy związane z boreliozą, takie jak zmęczenie, spowolnienie funkcji poznawczych i bóle głowy, nie wskazują na potwierdzoną infekcję neurologiczną lub trwałe uszkodzenie. Objawy te często ustępują i zazwyczaj ustępują, chociaż czasami trwa to dłużej.
Za zmęczeniem podczas lub po boreliozie może stać kilka mechanizmów. Bardziej szczegółowe badania sugerują, że mogą one obejmować:
- Zespół zmęczenia poinfekcyjnego: mechanizm podobny do tego obserwowanego po innych infekcjach, w którym objawy mogą utrzymywać się w postaci przewlekłej w zależności od ciężkości fazy ostrej – na przykład w jednym badaniu częstość występowania zmęczenia wynosiła 35% w ciągu 6 tygodni po infekcji, 27% 3 miesiące później i 9% 12 miesięcy później. Nie ma danych na temat tego, jaka część tych przypadków była spowodowana boreliozą, która utrzymywała się pomimo leczenia.
- Reakcje autoimmunologiczne lub zapalne: Jednym z możliwych wyjaśnień zmęczenia związanego z boreliozą jest to, że infekcja może wywoływać procesy autoimmunologiczne. Białka powierzchniowe Borrelia burgdorferi (np. OspA) wykazują podobieństwa strukturalne do niektórych białek ludzkich, więc aktywność komórek T przeciwko patogenowi może powodować reakcję krzyżową z własnymi antygenami – nazywa się to mimikrą molekularną. Potwierdzonym przykładem jest zapalenie tarczycy Hashimoto jako następstwo boreliozy, które może wpływać na zmęczenie i nastrój poprzez zmiany w hormonach tarczycy. Badania kliniczne wykazały, że obecność niektórych alleli HLA-DR (np. DRB1*0401) zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia krzyżowej reakcji immunologicznej i przedłużonego stanu zapalnego, zwłaszcza w stawach. Jednocześnie silny profil cytokin zapalnych (np. IFN-γ, TNF-α, IL-17) mierzony we wczesnych stadiach choroby wskazuje na utrzymującą się aktywację immunologiczną, która może również przyczyniać się do rozwoju i utrzymywania się zmęczenia poprzez mechanizmy ośrodkowego układu nerwowego. Ogólnie rzecz biorąc, immunologiczne konsekwencje boreliozy – w szczególności komórki T o reakcji krzyżowej i cytokiny zapalne – stanowią biologiczną podstawę dla infekcji powodującej utrzymujące się zmęczenie u niektórych pacjentów.
- Pogorszenie jakości snu: Jakość snu jest również ściśle związana z uczuciem zmęczenia. Według jednego z badań pacjenci z boreliozą często skarżą się na zły sen, a badania wykazały, że wskaźniki polisomnograficzne również różnią się od tych u zdrowych osób z grupy kontrolnej: ich sen charakteryzuje się dłuższym czasem zasypiania, mniejszą efektywnością snu i częstymi przebudzeniami.
- Dysfunkcja autonomicznego układu nerwowego:
Uszkodzenie nerwów w boreliozie często prowadzi do neuropatii małych włókien, która może również wpływać na autonomiczny układ nerwowy. Powoduje to zaburzenia regulacji częstości akcji serca i ciśnienia krwi, nietolerancję ortostatyczną i zmniejszenie przepływu krwi w mózgu. Zaburzenia te przyczyniają się do zmęczenia, trudności z koncentracją i objawów „mgły mózgowej”. - Zaburzenia mitochondrialne i metaboliczne:
Procesy immunologiczne i zapalne wywołane infekcją mogą również znacząco wpływać na metabolizm. Badania metabolomiczne wykazały nieprawidłowości w metabolizmie lipidów i aminokwasów, a także oznaki stresu oksydacyjnego. Zmiany te upośledzają wydajność mitochondriów, co oznacza mniej energii dla komórek i może objawiać się uporczywym zmęczeniem i zmniejszoną wydolnością fizyczną. - Zmiany neurokognitywne:
Testy poznawcze i badania obrazowe wykazały, że niektóre obszary mózgu, zwłaszcza okolice czołowe, funkcjonują mniej wydajnie u pacjentów z boreliozą. Powoduje to spowolnienie przetwarzania informacji, zaburzenia pamięci i zwiększony wysiłek umysłowy, co może prowadzić do zmęczenia poznawczego i ogólnego wyczerpania.
Zmęczenie w boreliozie jest związane nie tylko z wyczerpaniem fizycznym, ale często wiąże się również z różnymi dolegliwościami poznawczymi (takimi jak zaburzenia pamięci i spowolnienie myślenia) – zgodnie z relacjami pacjentów, ale można je również wykryć w obiektywnych testach, nawet przy braku depresji lub lęku.
Podsumowując, związek między boreliozą a zmęczeniem jest złożony i wielowymiarowy. Zmęczenie często występuje w ostrej fazie boreliozy, podobnie jak w przypadku innych infekcji, i chociaż zwykle ustępuje po leczeniu, niektórzy pacjenci mogą odczuwać przedłużające się osłabienie, letarg i trudności z koncentracją.
Możliwe wyjaśnienia obejmują stan zapalny po infekcji, reakcje autoimmunologiczne, zaburzenia snu, dysfunkcję autonomicznego układu nerwowego, zaburzenia metabolizmu mitochondrialnego/mózgowego oraz zmiany neurokognitywne. Jednak w większości przypadków objawy te ustępują z czasem i rzadko zdarza się, aby przewlekłe, silne zmęczenie utrzymywało się w związku z prawidłowo leczoną boreliozą.
Z klinicznego punktu widzenia niezbędne jest dokładne zbadanie pacjenta: w przypadku nagłego zmęczenia należy zawsze brać pod uwagę boreliozę, ale należy również ocenić inne przyczyny psychologiczne, związane ze snem lub somatyczne. Zintegrowane podejście – obejmujące diagnostykę snu, badanie funkcji autonomicznej, parametry immunologiczne i metaboliczne – może przyczynić się do dokładniejszej diagnozy i ukierunkowanego wsparcia.
Źródła:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25447620/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26028977/
https://www.frontiersin.org/journals/medicine/articles/10.3389/fmed.2020.00464/full
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0891552007001274?via%3Dihub
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16585267/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11290815/
https://www.frontiersin.org/journals/neurology/articles/10.3389/fneur.2024.1344862/full
(C) Fundacja Boreliozy z Lyme
